Aktualności

Edukacja religijna a rozwój podmiotowości jednostki - zaproszenie do składania tekstów [2/44 (2019)]

Termin „podmiotowość” jest niewątpliwie kluczowy dla kultury przełomu XX i XXI wieku. Używa się go do opisu stosunku jednostki do otaczającego ją świata, a zwłaszcza rzeczywistości społeczno-kulturowej. Termin „podmiotowość” używany jest nie tylko jako kategoria opisowa, ale także normatywna – za jego pomocą wskazuje się na stan postulowany, wyrażający się w rozumnym, krytycznym stosunku do świata. Jego przeciwieństwem staje się w tym kontekście bezkrytyczne podporządkowanie narzuconym opiniom, prowadzące do uprzedmiotowienia jednostek. Interpretacja podmiotowości jako krytycznego podejścia do dominujących światopoglądów sięga oświecenia. Jego przedstawiciel, Immanuel Kant, wyjaśniał, że oświecenie jest umiejętnością „posługiwania się swym własnym rozumem, bez obcego kierownictwa”.

Równocześnie ograniczanie historii kategorii „podmiotowości” do myśli inspirowanej oświeceniem byłoby dużym uproszczeniem i w pewnym sensie zawłaszczeniem. Mimo że terminem „podmiotowość” na przestrzeni wieków posługiwano się w zupełnie innym (metafizycznym) sensie, to próby ujęcia podmiotowości jednostek w nowożytnym sensie tego słowa podejmowane były od starożytności. Gdy Tomasz z Akwinu przedstawił swoją – zbudowaną na arystotelesowskiej – teorię sprawności moralnych, cnoty kardynalne ujmował jako cechy, dzięki którym jednostka osiąga podmiotowość, czyli spójność działania kierowanego rozumem na fundamencie pożądliwości zmysłowych uwarunkowanych ludzką cielesnością.

W przygotowywanym do publikacji w 2019 roku zeszycie czasopisma „Paedagogia Christiana” [2/44 (2019)] stawiamy pytanie o zależność między edukacją religijną a rozwojem podmiotowości jednostek. Jest to pytanie uwikłane w myślowe stereotypy, według których religia ogranicza podmiotowość, skłaniając do przyjęcia wizji świata uzasadnianej autorytetem Boga zamiast samodzielnego rozstrzygania dylematów światopoglądowych i moralnych. Ich implikacją jest uznanie edukacji religijnej za czynnik ograniczający swobodną refleksję i podmiotowość poddawanych jej osób.

Tymczasem od lat 80 XX wieku jednym z pryncypiów nowoczesnej pedagogiki religii jest orientacja na podmiot (Subjektorientierung). Pryncypium to jest głoszone zarówno przez katolickich, jak i protestanckich przedstawicieli tej dyscypliny. Nie chodzi w nim jednak o schlebianie gustom podmiotów edukacji religijnej, lecz o kształtowanie poprzez szeroko rozumianą edukację religijną podmiotowości człowieka z uwzględnieniem indywidualnych (podmiotowych) – egzystencjalnych, społecznych i kulturowych uwarunkowań. Takie podejście stanowi zarazem pomost między rozważaniami czysto teoretycznymi a analizami opartymi na empirycznych badaniach procesów kształcenia religijnego.

Uleganie wspomnianym powyżej i zakorzenionym w kulturze stereotypom uniemożliwia niejednokrotnie dostrzeżenie głębi problemu. Przemiany społeczno-kulturowe, których jesteśmy świadkami, trudno wytłumaczyć tymi stereotypowymi przeświadczeniami. Z jednej strony na przełomie XX i XXI wieku doświadczamy bowiem kultury, która – mimo sekularyzacji i powszechnego użycia kategorii „podmiotowości” – podporządkowuje jednostki wartościom konsumpcyjnym, wspiera mentalność hedonistyczną i utylitarystyczną. Z drugiej strony, próby wyjścia jednostek z rynkowego uprzedmiotowienia dokonują się niejednokrotnie z wykorzystaniem religii interpretowanej fundamentalistycznie i w sposób obcy dla wykładni obecnej w edukacji religijnej.

Jaką zatem rolę odgrywa lub może odgrywać w kształtowaniu podmiotowości jednostek edukacja religijna? Jakie posiada znaczenie dla interpretacji przez jednostkę otaczającego ją i doświadczanego na co dzień świata (w tym rzeczywistości transcendentnej)?  Czy edukacja religijna skłania do podjęcia refleksji nad światem, stanowiąc alternatywę dla współcześnie dominujących światopoglądów, czy sytuuje w danym światopoglądzie, nie pobudzając do krytycznego myślenia? W jakich okolicznościach i dzięki czemu edukacja religijna wzmacnia refleksyjność jednostek i wspiera rozwój ich podmiotowości, a jakie czynniki przyczyniają się do ograniczenia refleksyjności i podmiotowości?

Problem podmiotowości jednostek jest jednak – jak przekonuje nieprzypadkowo przywołana powyżej myśl tomistyczna – dużo głębszy niż problem krytycznego myślenia. Według niej, w rozumowaniu praktycznym znaczącą rolę odgrywa wola, inspirowana przez odkryte dobro. Jednostka jest więc w stanie dokonać wyborów innych niż wybory członków grupy jej odniesienia tylko wówczas, gdy odkryje takie dobro, którego pożądanie da siłę do pokonania presji wywieranej przez grupę. Konsekwentnie, sama orientacja w doktrynie religijnej nie prowadzi do podmiotowości, czyli nie daje siły do przeciwstawienia się dominującym obecnie – głównie konsumpcyjnym – stylom życia.

Stwierdzenia te prowadzą do kolejnych pytań: jakie miejsce w edukacji religijnej zajmuje inicjacja religijna? Czy edukacja religijna sprowadzona do nauczania o religii/religiach prowadzi do podmiotowości, czy jedynie do krytycznej refleksji o religii, nieprzekładającej się na podmiotowość jednostek w ich funkcjonowaniu w aktualnym kontekście społeczno-kulturowym? I konsekwentnie, jakie znaczenie dla zachowania podmiotowości we współczesnym świecie, w którym jednostka podlega różnego rodzaju oddziaływaniom stanowi silna tożsamość religijna?

Pytania, które stawiamy, kierujemy w stronę filozofów, teologów, psychologów, socjologów i pedagogów. Interesują nas nie tylko teoretyczne ujęcia relacji między edukacją religijną jednostek oraz podmiotowością (także stanowiskami poszczególnych religii do tego problemu), ale także empiryczne badania wpływu edukacji religijnej na refleksję jednostek o świecie, ich w nim miejscu (i powołaniu), na stosunek jednostek do dominujących światopoglądów i stylów życia.

Artykuły w języku angielskim przyjmujemy do końca kwietnia 2019 roku.